سوگیریهای شناختی؛ وقتی میانبرهای ذهنی بر قضاوت و تصمیمگیری غلبه میکنند
- بازدید: 44
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به نقش سوگیریهای شناختی در ادراک، قضاوت و تصمیمگیری انسان گفت: این خطاهای نظاممند ذهنی میتوانند باعث شوند افراد به جای تحلیل منطقی اطلاعات، تحت تأثیر هیجانات، باورهای قبلی و میانبرهای ذهنی تصمیم بگیرند و افزایش آگاهی، تفکر انتقادی و بازنگری در تصمیمها از مهمترین راهکارهای کاهش این سوگیریهاست.
دکتر حمیده صمدی در گفتوگو با خبرنگار وبدا اظهار کرد: سوگیری شناختی به الگوهای نظاممند خطا در ادراک، تفسیر، قضاوت و تصمیمگیری گفته میشود که از نحوه پردازش اطلاعات در ذهن انسان ناشی میشود.
وی افزود: انسان برای پردازش حجم زیادی از اطلاعات در زندگی روزمره از میانبرهای ذهنی استفاده میکند که در بسیاری از مواقع به تصمیمگیری سریعتر کمک میکنند، اما همین میانبرها میتوانند در شرایطی موجب خطا در برداشت از واقعیت و قضاوت درباره افراد و موقعیتها شوند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: سوگیریهای شناختی ابعاد مختلفی دارند و میتوان آنها را در حوزههایی مانند ادراک، توجه، حافظه، قضاوت و تصمیمگیری، هیجان و انگیزش، تعاملات اجتماعی و فراشناخت مورد بررسی قرار داد.
نقش ادراک، توجه و حافظه در شکلگیری سوگیریها
دکتر صمدی گفت: در بعد ادراکی، سوگیری شناختی بر نحوه دریافت و تفسیر اطلاعات از محیط تأثیر میگذارد و ممکن است فرد تنها به بخشی از واقعیت توجه کند و سایر جنبههای یک موقعیت را نادیده بگیرد.
وی افزود: در حوزه توجه نیز ذهن انسان ممکن است بر برخی اطلاعات تمرکز بیشتری داشته باشد و از دادههای دیگر غافل شود؛ بهویژه زمانی که هیجانات، انگیزهها یا تجربههای گذشته بر نحوه پردازش اطلاعات اثر گذاشته باشند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد اظهار کرد: در حوزه حافظه نیز اطلاعات ممکن است هنگام رمزگردانی، ذخیرهسازی یا بازیابی دچار تغییر و تحریف شوند و افراد معمولاً اطلاعاتی را که با باورها و نگرشهای قبلی آنان هماهنگ است، بهتر به خاطر میآورند.
میانبرهای ذهنی میتوانند بر تصمیمگیری اثر بگذارند
دکتر صمدی با اشاره به نقش سوگیریهای شناختی در قضاوت و تصمیمگیری گفت: خطاهای شناختی در این حوزه میتوانند بر نحوه ارزیابی احتمالات، تحلیل موقعیتها و انتخاب گزینههای مختلف تأثیر بگذارند.
وی افزود: میانبرهایی مانند «نمایندگی»، «دسترسپذیری» و «لنگراندازی» از نمونههای شناختهشده در این زمینه هستند که ممکن است فرد را به سمت قضاوتی سوق دهند که الزاماً با همه اطلاعات موجود مطابقت ندارد.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر نقش هیجانها در فرآیند شناخت اظهار کرد: احساساتی مانند ترس، خشم و شادی میتوانند نحوه قضاوت افراد را تغییر دهند و در برخی شرایط، زمینهساز تصمیمهای عجولانه یا پرخطر شوند.
سوگیری تأییدی؛ تمایل ذهن به حفظ باورهای قبلی
دکتر صمدی ادامه داد: در بعد انگیزشی نیز تمایل انسان به حفظ عزتنفس، هویت فردی و باورهای قبلی میتواند بر نحوه پردازش اطلاعات اثرگذار باشد و «سوگیری تأییدی» یکی از نمونههای شناختهشده در این زمینه است.
وی توضیح داد: در سوگیری تأییدی، فرد تمایل دارد اطلاعاتی را که با باورهای قبلی او سازگار است بیشتر مورد توجه قرار دهد و شواهد مخالف را کمتر ببیند یا کماهمیت تلقی کند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد همچنین با اشاره به سوگیریهای اجتماعی گفت: هنجارها، کلیشهها و انتظارات فرهنگی میتوانند بر قضاوت افراد نسبت به دیگران تأثیر بگذارند و «سوگیری درونگروهی» از نمونههای مهم این حوزه است.
دکتر صمدی افزود: در بعد فراشناختی نیز باور فرد درباره میزان دقت و توانایی تفکر خودش اهمیت دارد و اعتمادبهنفس بیش از حد ممکن است باعث شود فرد توانایی یا دانش واقعی خود را بیشتر از میزان واقعی برآورد کند.
چگونه سوگیریهای شناختی را کاهش دهیم؟
وی با بیان اینکه سوگیریهای شناختی بخشی از فرآیند طبیعی پردازش اطلاعات در انسان هستند، گفت: آگاهی از وجود این خطاها میتواند نخستین گام برای کاهش اثر آنها بر رفتار و تصمیمگیری باشد.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزایش آگاهی، تقویت تفکر انتقادی، جمعآوری اطلاعات کافی، مشورت با دیگران، کنترل هیجانات و بازنگری در تصمیمها را از جمله راهکارهای مؤثر برای کاهش سوگیریهای شناختی عنوان کرد.
دکتر صمدی تأکید کرد: در تصمیمهای مهم بهتر است فرد از تصمیمگیری عجولانه پرهیز کند، اطلاعات موجود را از زوایای مختلف بررسی کرده و در صورت امکان نظر افراد قابل اعتماد را نیز جویا شود.
وی خاطرنشان کرد: تصمیمگیری آگاهانه زمانی امکانپذیر است که فرد بتواند میان احساس، تجربه و تحلیل منطقی تعادل برقرار کند؛ زیرا شناخت سوگیریهای ذهنی به معنای حذف کامل آنها نیست، بلکه هدف این است که فرد بتواند تأثیر این خطاها را بر قضاوت و رفتار خود تشخیص داده و مدیریت کند.
دکتر صمدی در پایان گفت: سوگیریهای شناختی در زندگی روزمره، محیطهای حرفهای و حتی در بررسی برخی اختلالات روانشناختی مورد توجه روانشناسی شناختی قرار دارند و افزایش سواد شناختی افراد میتواند به تصمیمگیری دقیقتر و تعاملات سالمتر در زندگی فردی و اجتماعی کمک کند.
